هر روز در حال فرسوده شدن هستيم.هر روز ”من” ديروز مي ميرد و ”من” تازه زاييده مي شود.
تصور ما از مفهوم فنا و نيستي جهان ، مفهوم دقيقي نيست. منظورم اين است كه تصور عموميمان اين است كه : انسان چون بالاخره پير مي شود و يك روز مي ميرد پس ، فاني است.
اما فكر مي كنم مي بايست به طور جدي تري درباره ي اين مفهوم فكر كنيم. ببينيد ، تاريخ مدام و مدام در حال گذر است.ما هم با تاريخ چه جسمي ، چه روحي ، چه فكري و ... در حال تغييريم.در كارزار زندگي چيزي وجود ندارد كه بدان دستاويزي باشد.
اندكي تامل اين نكته را معلوم مي كند.ما زماني دوستاني داشتيم ، صميمي . اما الان حتي نام آنها را هم نمي توانيم به ياد بياوريم.انديشه هايي براي آينده مان داشتيم كه الان نداريم و ... .حتي تطور را در اجتماع و هويت اجتماعي مي بينيم.تمامي كتاب ” تطورات گفتمانهاي هويتي” دكتر كچويان به تبارشناسي گفتمانهاي هويتي ايران در تاريخ معاصر مي پردازد و همين گذار را نشان مي هد.ديگر ، تغيير جهان فيزيكي ( كه بر ما معلوم است ) ، به جاي خود.
يعني هويت ما چه در بعد فردي ، چه در بعد اجتماعي يا در بعد كلان تاريخي ،مدام، در حال نابودي است.پس اساس خلقت دنيوي بر خلاف آنچه ما در تفكرات روزمره مي پنداريم بر فنا بنا شده.سستي و فرسودگي تمام حيات ما را احاطه كرده.يا بهتر بگويم ؛ اصل بر فناست و زندگي استثنائي است بر اين قاعده.
انسان دو راه پيش رو دارد-منظورم انسان فكور است نه هر كس،كه هر كس به اين نمي انديشد- يا اينكه دستاويز نجاتي براي خود بيابد چونان كه عشاق مي كنند و زندگيشان را به دو پاره تقسيم مي كنند ، يكي پيش از ديدار معشوق يكي پس از آن.در اين حال فرد براي خود مبدائي صوري مي گذارد و بدان تمسك مي جويد براي تحمل بار نيستي و معنا دار مي كند ، اين بي معنايي بيكران را. يا اينكه تسليم موج شود و تمام كار را به مسير بسپارد ؛ مانند مومني كه خود را رها مي كند در دل خلقت.يعني خود را در برابر سيل فنا برهنه مي كند.نيچه به فيلسوفان توصيه مي كند :” خانه هايتان را در دامنه ي كوه آتشفشان بنا كنيد”.(1)
در هر حال ، انسان -فيلسوف يا مومن فرقي ندارد-راهي جز تسليم به فنا ي هر روزي اش ندارد.

(1). گر چه او اين را در زمينه اي ديگر مطرح مي كند.

عرفان و تصوف امر يكپارچه اي نيست كه در تمام تاريخ اسلام امتداد داشته باشد.درست مانند فلاسفه و دانشمندان ، متصوفه و عرفا هم نحله هايي داشته اند.
چند ماه پيش بود كه دكتر اباذري به نحوه آسيب خيز توجه به عرفان در ايران هشدار دادند.درباره ي آن سخنراني حرف هاي زيادي دارم و نقد هايي ، اما در كل اين مساله ي گرايش به عرفان در دوره هاي اخير را محل تأمل مي دانم.
مهم ترين بحث براي عرفا كه باعث تمايز آنها مي شود نحوه ي وصول به حق است. نظريه هاي متنوعي درباره ي نحوه نظم هستي دارند ، روش شناسي رسيدن به هدف از دل همين نظريات صادر مي شود.مثلا َ دو نحله اصلي در قرون خلافت عباسيان به بعد در عرفان وجود داشت. اولي معروف به نحله ي خراسان بود.حلاج و بايزيد بسطامي جزو اين ها بودند.گرايش خراساني بيشتر تمايل به عقايد فردگرايانه ي زهد و ترك داشت و گاهي عقايد افراطي تر هم در آنها يافت مي شد.تاكيد بر كارهايي كه شانه به شانه ”رهبانيت” مي زد و يا كرامات و امثال اينها در اين حوزه بيشتر بود.
به همين ميزان به ابعاد اجتماعي ، سياسي عرفان توجه كمتري مي شد.تصور من اين است غلبه گرايشات مكتب تفكيكي در حوزه هاي فكري مشهد و خراسان را مي توان در اين تاريخ رديابي كرد.
از طرف ديگر گرايشي حضور داشت به نام ”گرايش بغدادي” كه عرفايي چون جنيد بغدادي و حارث محاسبي از نمونه هاي آنها هستند.آنها در كنار باطن گرايي به ميزان بيشتري-نسبت به آن نحله ي اول- بر حفظ ظاهر دين تاكيد مي كردند و عرفان را در سطح اجتماعي تعريف مي كردند.
نمونه ديگر اين نوع عرفا ، شيخ نجم الدين كبري است.كهولت شيخ نجم الدين مقارن بود با حمله ي مغول به خوارزم. علاوه بر درخواست چنگيز مغول از او براي خروج از شهر ، همانجا ماند و گفت :”ما در وقتِ آسايش و فراغت با اين مردم به سر برده ايم. چگونه جايز باشد كه در زمانِ نزولِ رنج و عنا و حلولِ محنت و بلا از ايشان مفارقت كنيم؟”و البت شهيد شد.
سيد حسين نصر در كتاب در ”جستجوي امر قدسي” به اين داستان اشاره مي كند و اين را هم نوعي عرفان مي داند.يعني در واقع اين هم نوعي امكان است ، در مقابل عرفان خشونت گريز .
من نمي توانم قضاوتي بكنم كه كدام بهتر است ، اما وقتي حكايت شيخ نجم الدين را مي شنوم بيشتر احساس همدردي مي كنم ، تا زماني داستاني از عجائب و كرامات مي شنوم.
”روزي كه لشكريان مغول وارد شهر شدند. شيخ جمعي را كه در خدمتش باقي مانده بودند. طلبيد و گفت : «قومُوا علي اسمِ اللّه فقاتِلوا في سبيل اللّه» آنگاه برخاسته، خرقه ي خود را برافكند. ميان محكم ببست و بغل پر سنگ ساخته نيزه اي به دست گرفت و روي به جنگ مغولان آورد و بر ايشان سنگ ميزد تا سنگهايي كه در بغل داشت تمام شد و لشكر چنگيزخان، آن جناب را تيرباران كرد يك تير بر سينه مباركش آمد و چون آن تير بيرون كشيدند مرغ روح مطهرش به رياض بهشت ماوي گزيد.”
گويند كه شيخ نجم الدين در وقت شهادت، پرچم -موي جلوي سر-كافري را گرفته بود و پس از آن از پاي افتاد ده كس نتوانستند كه آن كافر را از دستش خلاص سازند و عاقبت كاكلِ كافر را بريدند و نظر به اين معني مولانا جلال الدين گفته است:

ما از آن محتشمانيم، كه ساغر گيرند
ني از آن مُفلِسكان كه بُز لاغر گيرند
به يكي دست، مي خالص ايمان نوشند
به يكي دست ِدِگر، پرچم كافر گيرند